Hilmar Derksen
Dit deel van mijn website is met toestemming van de auteur overgenomen van de website van Hilmar Derksen.
FOSSIELE HAAIENTANDEN ZOEKEN IN CADZAND
HAAIEN: hoeveel tanden heeft een haai?
Haaien zijn misschien wel de meest beruchte roofdieren op aarde, vooral gevreesd geworden door films als: ‘Jaws’ en ‘The Meg’. Haaien zwemmen nu al ruim 450 miljoen jaar in de oceanen rond, dat is dus al lang voordat de Dinosauriërs op aarde rondliepen! En ondanks hun angstaanjagende uiterlijk met kille ogen en bek vol vlijmscherpe tanden zijn haaien eigenlijk helemaal niet gevaarlijk. Ze hebben zelfs een hele belangrijk rol in de ecosystemen in de oceaan, namelijk het opruimen van zwakke en zieke vissen!
Haaien hebben een hele belangrijke rol in het gezond houden van de maritieme ecosystemen op aarde. Ze eten de zieke en zwakke vissen op en zorgen daardoor dat de riffen en oceanen sterk blijven. Hierboven zie je een groep zwartpunt rifhaaien, te herkennen aan de zwarte punten op hun vinnen.
Dat haaien een grote bek vol tanden hebben, dat klopt (voor de meeste soorten althans – de grootste haai op aarde, de walvishaai, heeft helemaal geen tanden!). De grote witte haai heeft wel 300 tanden in meerdere rijen achter elkaar in de kaak staan. Deze tanden gebruikt hij om zijn prooi vast te pakken en in stukken te scheuren, geen pretje dus. Maar zo’n worstelpartij met bijvoorbeeld een zeehond (een van zijn favoriete hapjes) gaat er soms heel heftig aan toe, waardoor soms een tand afbreekt of uit de kaak valt. Een haai kan wel 100 tanden per dag kwijtraken! Tijd voor een kunstgebit? Nee…de haai heeft daar een truukje voor!
Waar mensen slechts één melkgebit en één volwassen gebit hebben, kunnen haaien constant nieuwe tanden maken. Dat gebeurt achterin, aan de binnenkant van de kaak. Als een soort lopende band worden nieuwe tanden naar voren geduwd om de oude tanden te vervangen. De meeste haaien hebben zo’n 5 rijen tanden achter elkaar en deze zijn constant in beweging. Een haai is dus eigenlijk een soort tandenfabriek!
FOSSIELEN: hoe ontstaat een fossiel?
De haaientanden die je in Cadzand kunt vinden zijn fossielen. Fossielen zijn de versteende resten van bijvoorbeeld planten, dieren en dus ook haaientanden! Fossielen zijn zo goed bewaard gebleven, doordat ze bedekt zijn met vele lagen aarde.
Maar hoe werkt dat dan? Laten we bijvoorbeeld de Megalodon nemen, de grootste haai die ooit geleefd heeft! Wanneer een tand losraakt en op de bodem terechtkomt, raakt die bedolven onder vele lagen sediment (zand, steen, klei).
Door de immense druk van de oceaan wordt het sediment samengeperst tot een dichte massa van zandkorrels, klei en mineralen. Mineralen zijn stoffen die in de vrije natuur voorkomen, denk bijvoorbeeld aan ijzer, fosfaat, calciumcarbonaat (krijt). Het water sijpelt langzaam door de bodem heen en neemt de mineralen met zich mee, tot het de haaientand bereikt.
Als we op microscopisch niveau naar de haaientand kijken, dan zien we dat die eigenlijk niet helemaal glad is. Overal zitten piepkleine gaatjes in, de poriën. Het water met de mineralen kan daar perfect doorheen en als dat miljoenen jaren lang gebeurt, onder hele hoge druk, dan wordt langzaam aan al het materiaal van de haaientand vervangen door de mineralen uit het water. Een fossiel is dus eigenlijk een afdruk van de echte haaientand!
Over het gehele leven van een haai kan die dus wel 15.000 tot 30.000 tanden verliezen! Haaien bestaan al miljoenen jaren, dat zijn dus een heleboel tanden! Daardoor kun je ook vandaag nog haaientanden vinden!
Maar hoe kan het dan dat sommige fossielen zwart zijn, terwijl anderen meer wit of rood lijken? Dát komt door het soort bodem waar de fossielen in zitten, of om precies te zijn: de mineralen in de bodem. Neem bijvoorbeeld het mineraal IJzer; je hebt vast wel eens een verroeste spijker gezien, die is rood van kleur! Als de bodem veel IJzer bevat, dan kleuren de fossielen rood. Wanneer een bodem veel carbon (koolstof) bevat, dan worden fossielen meer zwart-bruin.
Voor de kust van Denemarken, Frankrijk en Engeland vind je de zogenaamde ‘krijtrotsen’. Ze heten zo, omdat het witte gesteente voor een groot deel uit kalksteen bestaat. Kalksteen is eigenlijk gewoon krijt, of ook wel calciumcarbonaat genoemd. De fossielen in de krijtrotsen zijn daarom ook vaak…WIT!
De kleur van een haaientand komt van de mineralen in de grond waar het fossiel in zit. Als er veel koolstof in de grond zit, dan krijgt het fossiel een zwart-bruine kleur (links). In het midden zie je een tand die uit ijzerrijke grond komt. IJzer gaat roesten en krijgt een rood-achtige kleur. Wanneer er veel calcium in de grond zit, kleurt het fossiel wit-geel: zoals de haaientanden uit Marocco (rechts).
De grote witte haai is een van de beruchtste roofdieren op aarde. In zijn bek heeft deze haai wel 300 vlijmscherpe tanden, waarmee hij zijn prooi in stukken kan scheuren. Soms breekt een tand af uit de kaak. De haai maakt steeds weer nieuwe tanden aan die als een soort lopende band naar voren geduwd worden. Een haai kan wel 15.000 tot 30.000 tanden in zijn hele leven hebben!
GESCHIEDENIS: Waarom haaientanden in Nederland?
Je vraagt je misschien af hoe het kan dat er in Zeeland (Nederland) zoveel haaientanden te vinden zijn? Er zitten toch geen haaien in de Noordzee?
Het komt inderdaad zelden voor dat er grote haaiensoorten in de Noordzee gezien worden, voor een grote witte haai hoef je dus niet bang te zijn als je gaat pootjebaden in Scheveningen. Toch zit de Noordzee wel degelijk vol met allerlei soorten haaien:
- Doornhaai (Squalus acanthias)
- Haringhaai (Lamna nasus)
- Hondshaai (Scyliorhinus canicula)
Ruim 140 miljoen jaar geleden lag ‘Nederland’ ter hoogte van Marokko, vlak bij de evenaar dus.
140 miljoen jaar geleden lag Nederland op de plek van Marokko. De aarde zag er toen niet uit zoals het plaatje hierboven, de continenten lagen toen nog tegen elkaar aan! Door het verschuiven van de aardplaten zijn fossielen naar de oppervlakte gekomen.
De temperaturen waren veel hoger en ‘Nederland’ lag toen nog ver onder water. In deze warmere oceaan zwommen toen vele haaien, roggen, walvissen en dolfijnen rond, die zo nu en dan een tand verloren.
Door het verschuiven van de aardplaten is Nederland terechtgekomen waar het nu ligt, ver van de evenaar in dit koude, natte plekje aarde…Maar door die verschuivingen zijn ook veel fossielen naar de oppervlakte gekomen en door zeestromen en stormen worden veel van die fossielen meegesleept naar het strand.
De reden dat er in Cadzand zoveel haaientanden gevonden worden, komt voornamelijk doordat er regelmatig vanuit de zee zand opgespoten wordt om de duinen te verstevigen. Dit zand komt van de zeebodem en bevat dus heel veel fossielen!