INLEIDING
Cadzand in Zeeuws-Vlaanderen staat er om bekend dat er veel fossiele haaientanden gevonden worden.
Vakantiegangers komen naar de kust van Zeeuws-Vlaanderen voor het goede klimaat, de schone zee, vriendelijke bewoners, de haaientanden en andere fossielen, die de zee hen, letterlijk en figuurlijk, aan de voet legt.
Het gerucht deed allang de ronde dat in deze aantrekkelijke landstreek verleden (fossielen), heden (vakantiepret) en toekomst (gezondheid) zich onbewogen en spannend ontmoeten.
Op een voor iedereen - ook voor kinderen - begrijpelijke en gemakkelijke manier worden fossielen en de geschiedenis in een samenhang samen gebracht, die kort informeert en plezier met zich mee zal brengen.
Klik op het menu om direct naar de informatie te gaan:
Bij het zoeken en lezen veel plezier!
Haaientanden vinden op het strand is makkelijker dan je denkt. Vooral aan de Zeeuwse kust en de Maasvlakte liggen veel fossiele haaientanden die miljoenen jaren oud zijn.
Sta je op de camping in Zeeland en heb je zin in een bijzondere strandactiviteit? Ga dan op zoek naar haaientanden! Het blijft een spannend idee: tussen schelpen en zand zomaar een tand vinden van een haai die hier miljoenen jaren geleden rondzwom. De kans is verrassend groot, want Zeeland was ooit een tropische zee vol haaien. Hun tanden belandden op de zeebodem en spoelen vandaag de dag nog steeds aan. Op deze site lees je waar je de meeste kans maakt en wanneer je het beste kunt zoeken.
Waar of niet waar?
Hier aan de kust zijn er mensen die steevast beweren in zonnige tijden vakantiegangers op het strand van Knokke, Cadzand, Nieuwvliet of Breskens te hebben gezien, die op rug en nek diep gebruind waren, maar een bleek gezicht hadden. Op de vraag: “Hoe is het mogelijk?”, antwoorden ze doorgaans ondeugend: “Omdat deze vakantiegangers haaientanden gezocht hebben. Dag in dag uit haaientanden en andere fossielen*.” Waar of niet Waar? Wie goed kijkt zal constateren dat volwassenen en kinderen met veel geduld, intensief het strand afzoeken in een licht naar voren gebogen houding, alsof het erom gaat een verlo- ren schat - of goud - te vinden: ZWART GOUD! En is het niet Waar? Versteende haaien- en roggentanden, schelpen, slakkenhuizen en fosforietknollen in veelvoudige vormen: zijn deze dingen niet daadwerkelijk een kleine schat? Vooral als je ze zelf gevonden hebt, misschien hun oorsprong en hun leeftijd hebt bepaald en wanneer het duidelijk wordt, dat elk van deze begerenswaardige vondsten 50.000 tot 100,000 keer ouder zijn dan wij mensen.
FOSSIELE HAAIENTANDEN ZOEKEN IN CADZAND
HAAIEN: hoeveel tanden heeft een haai?
Haaien zijn misschien wel de meest beruchte roofdieren op aarde, vooral gevreesd geworden door films als: ‘Jaws’ en ‘The Meg’. Haaien zwemmen nu al ruim 450 miljoen jaar in de oceanen rond, dat is dus al lang voordat de Dinosauriërs op aarde rondliepen! En ondanks hun angstaanjagende uiterlijk met kille ogen en bek vol vlijmscherpe tanden zijn haaien eigenlijk helemaal niet gevaarlijk. Ze hebben zelfs een hele belangrijk rol in de ecosystemen in de oceaan, namelijk het opruimen van zwakke en zieke vissen!
Dat haaien een grote bek vol tanden hebben, dat klopt (voor de meeste soorten althans – de grootste haai op aarde, de walvishaai, heeft helemaal geen tanden!). De grote witte haai heeft wel 300 tanden in meerdere rijen achter elkaar in de kaak staan. Deze tanden gebruikt hij om zijn prooi vast te pakken en in stukken te scheuren, geen pretje dus. Maar zo’n worstelpartij met bijvoorbeeld een zeehond (een van zijn favoriete hapjes) gaat er soms heel heftig aan toe, waardoor soms een tand afbreekt of uit de kaak valt. Een haai kan wel 100 tanden per dag kwijtraken! Tijd voor een kunstgebit? Nee…de haai heeft daar een truukje voor!
Waar mensen slechts één melkgebit en één volwassen gebit hebben, kunnen haaien constant nieuwe tanden maken. Dat gebeurt achterin, aan de binnenkant van de kaak. Als een soort lopende band worden nieuwe tanden naar voren geduwd om de oude tanden te vervangen. De meeste haaien hebben zo’n 5 rijen tanden achter elkaar en deze zijn constant in beweging. Een haai is dus eigenlijk een soort tandenfabriek!
Over het gehele leven van een haai kan die dus wel 15.000 tot 30.000 tanden verliezen! Haaien bestaan al miljoenen jaren, dat zijn dus een heleboel tanden! Daardoor kun je ook vandaag nog haaientanden vinden!
Haaien hebben een hele belangrijke rol in het gezond houden van de maritieme ecosystemen op aarde. Ze eten de zieke en zwakke vissen op en zorgen daardoor dat de riffen en oceanen sterk blijven. Hierboven zie je een groep zwartpunt rifhaaien, te herkennen aan de zwarte punten op hun vinnen.
De haaientanden die je in Cadzand kunt vinden zijn fossielen. Fossielen zijn de versteende resten van bijvoorbeeld planten, dieren en dus ook haaientanden! Fossielen zijn zo goed bewaard gebleven, doordat ze bedekt zijn met vele lagen aarde.
Maar hoe werkt dat dan? Laten we bijvoorbeeld de Megalodon nemen, de grootste haai die ooit geleefd heeft! Wanneer een tand losraakt en op de bodem terechtkomt, raakt die bedolven onder vele lagen sediment (zand, steen, klei).
Door de immense druk van de oceaan wordt het sediment samengeperst tot een dichte massa van zandkorrels, klei en mineralen. Mineralen zijn stoffen die in de vrije natuur voorkomen, denk bijvoorbeeld aan ijzer, fosfaat, calciumcarbonaat (krijt). Het water sijpelt langzaam door de bodem heen en neemt de mineralen met zich mee, tot het de haaientand bereikt.
Als we op microscopisch niveau naar de haaientand kijken, dan zien we dat die eigenlijk niet helemaal glad is. Overal zitten piepkleine gaatjes in, de poriën. Het water met de mineralen kan daar perfect doorheen en als dat miljoenen jaren lang gebeurt, onder hele hoge druk, dan wordt langzaam aan al het materiaal van de haaientand vervangen door de mineralen uit het water. Een fossiel is dus eigenlijk een afdruk van de echte haaientand!
Maar hoe kan het dan dat sommige fossielen zwart zijn, terwijl anderen meer wit of rood lijken? Dát komt door het soort bodem waar de fossielen in zitten, of om precies te zijn: de mineralen in de bodem. Neem bijvoorbeeld het mineraal IJzer; je hebt vast wel eens een verroeste spijker gezien, die is rood van kleur! Als de bodem veel IJzer bevat, dan kleuren de fossielen rood. Wanneer een bodem veel carbon (koolstof) bevat, dan worden fossielen meer zwart-bruin.
Voor de kust van Denemarken, Frankrijk en Engeland vind je de zogenaamde ‘krijtrotsen’. Ze heten zo, omdat het witte gesteente voor een groot deel uit kalksteen bestaat. Kalksteen is eigenlijk gewoon krijt, of ook wel calciumcarbonaat genoemd. De fossielen in de krijtrotsen zijn daarom ook vaak…WIT!
De kleur van een haaientand komt van de mineralen in de grond waar het fossiel in zit. Als er veel koolstof in de grond zit, dan krijgt het fossiel een zwart-bruine kleur (links). In het midden zie je een tand die uit ijzerrijke grond komt. IJzer gaat roesten en krijgt een rood-achtige kleur. Wanneer er veel calcium in de grond zit, kleurt het fossiel wit-geel.
GESCHIEDENIS: Waarom haaientanden in Nederland?
Je vraagt je misschien af hoe het kan dat er in Zeeland (Nederland) zoveel haaientanden te vinden zijn? Er zitten toch geen haaien in de Noordzee?
Het komt inderdaad zelden voor dat er grote haaiensoorten in de Noordzee gezien worden, voor een grote witte haai hoef je dus niet bang te zijn als je gaat pootjebaden in Scheveningen. Toch zit de Noordzee wel degelijk vol met allerlei soorten haaien:
- Doornhaai (Squalus acanthias)
- Haringhaai (Lamna nasus)
- Hondshaai (Scyliorhinus canicula)
Ruim 140 miljoen jaar geleden lag ‘Nederland’ ter hoogte van Marokko, vlak bij de evenaar dus.
De temperaturen waren veel hoger en ‘Nederland’ lag toen nog ver onder water. In deze warmere oceaan zwommen toen vele haaien, roggen, walvissen en dolfijnen rond, die zo nu en dan een tand verloren.
Door het verschuiven van de aardplaten is Nederland terechtgekomen waar het nu ligt, ver van de evenaar in dit koude, natte plekje aarde…Maar door die verschuivingen zijn ook veel fossielen naar de oppervlakte gekomen en door zeestromen en stormen worden veel van die fossielen meegesleept naar het strand.
De reden dat er in Cadzand zoveel haaientanden gevonden worden, komt voornamelijk doordat er regelmatig vanuit de zee zand opgespoten wordt om de duinen te verstevigen. Dit zand komt van de zeebodem en bevat dus heel veel fossielen!
De grote witte haai is een van de beruchtste roofdieren op aarde. In zijn bek heeft deze haai wel 300 vlijmscherpe tanden, waarmee hij zijn prooi in stukken kan scheuren. Soms breekt een tand af uit de kaak. De haai maakt steeds weer nieuwe tanden aan die als een soort lopende band naar voren geduwd worden. Een haai kan wel 15.000 tot 30.000 tanden in zijn hele leven hebben!
Hoe kan het dat je zoveel haaientanden in Zeeland kunt vinden?
Het lijkt bijna magie, maar de stranden van Zeeland zijn een echte schatkamer voor fossiele haaientanden. Je leest het goed: het gaat hier om fossiele haaientanden en dus niet om recente haaientanden. Miljoenen jaren geleden lag dit gebied grotendeels onder een warme, ondiepe zee, waar haaien in grote getale rondzwommen. Deze haaien verloren voortdurend tanden, die op de zeebodem terechtkwamen en daar langzaam werden bedekt door lagen zand en klei. Door de jaren heen mineraliseerden deze tanden en veranderden ze in fossielen, die vaak 10 tot 20 miljoen jaar oud zijn.
Vandaag de dag zorgen de stroming, getijden en zandsuppletie ervoor dat deze oude zandlagen weer bloot komen te liggen, waardoor de fossielen letterlijk op het strand te vinden zijn. Een stukje prehistorie dus dat je zelf kunt ontdekken. Juist dat maakt het zoeken in Zeeland zo bijzonder!
Waar vind je fossiele haaientanden in Zeeland?
Emmer mee, schepje in de aanslag en ogen op scherp: tijd om te zoeken! Maar waar maak je nu echt de meeste kans? Op de noordelijk gelegen Zeeuwse eilanden, zoals Noord-Beveland en Schouwen-Duiveland, zijn haaientanden vrij zeldzaam. Wil je je kansen vergroten, richt je dan op de stranden langs de Westerschelde en de monding van de Schelde. Vooral Zuid-Beveland en Zeeuws-Vlaanderen zijn echte hotspots.
Cadzand
Cadzand is zonder twijfel de bekendste plek van Nederland om fossiele haaientanden te vinden. Door zandopspuitingen en stromingen vanuit de Westerschelde belanden hier fossiele tanden van uitgestorven haaiensoorten op het strand.
Na een flinke storm of rond laagwater is het extra spannend, want dan liggen ze soms letterlijk voor het oprapen. Kijk goed tussen het schelpengruis: haaientanden zijn vaak zwart of donkerbruin en glanzen net even anders dan gewone steentjes.
Goede zoekplekken zijn onder andere De Verdronken Zwarte Polder, het strand van Cadzand en natuurgebied Het Zwin. Vind je niets? Dan zijn er in het dorp ook leuke winkeltjes met fossiele vondsten als souvenir.